Servicedocument

Uitvoerige versie
Scholen opereren in een maatschappij die voortdurend evolueert. Zij staan daardoor voor grote uitdagingen. Zij moeten ruimte krijgen om vanuit het eigen pedagogisch project te werken aan wat ze zelf maatschappelijk belangrijk vinden. Hedendaags kwaliteitsvol onderwijs impliceert samen denken en samenwerken.

Met het concept van de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie wil de overheid het beleidsvoerend vermogen van scholen erkennen en stimuleren. Zij worden expliciet aangesproken om keuzes en beslissingen te nemen die hun eigen missie en visie gestalte geven. Door de vakoverschrijdende eindtermen voortaan niet meer aan een bepaalde graad te koppelen, krijgt de school meer flexibiliteit.

Uitvoerige versie
Eindtermen zijn minimumdoelen die de overheid noodzakelijk en bereikbaar acht voor een bepaalde leerlingenpopulatie. De vakoverschrijdende eindtermen garanderen dat jongeren ook kennis maken met essentiële aspecten die niet onmiddellijk te vatten zijn in één vak, dat in tegenstelling tot de vakgebonden eindtermen (die verwerkt zijn in de leerplannen). De school heeft een inspanningsverplichting om de vakoverschrijdende eindtermen na te streven, geen resultaatsverplichting.  Lees meer

De vakoverschrijdende eindtermen van de eerste generatie zijn geleidelijk ingevoerd vanaf 1997. Een actualisering drong zich op. Daarbij stelde men zich onder andere tot doel om hun aantal te reduceren en zorg te dragen voor de haalbaarheid en een heldere formulering.  Lees meer

Bij de herziening van de vakoverschrijdende eindtermen is men uitgegaan van de volgende uitgangsvraag: “Welke minimumcapaciteiten heeft een burger in Vlaanderen nodig om kritisch – creatief te functioneren in de samenleving en voor de uitbouw van een persoonlijk leven?” Die uitgangsvraag verwijst dus zowel naar de persoonlijke ontwikkeling van de jongere als naar zijn functioneren in de samenleving. Die dubbele verwijzing is terug te vinden in het concept van de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie.

De vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie
In samenhang lezen
De andere vakoverschrijdende eindtermen
De relatie tussen de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede en die van de eerste generatie
Wat is er veranderd,
De inspanningsverplichting blijft overeind
Vanaf wanneer in voege?

Uitvoerige versie
Onder andere wetenschappelijk onderzoek heeft voldoende stof tot nadenken opgeleverd die bij de actualisering van de eindtermen leren leren gebruikt is. Daarnaast zijn de Europese sleutelcompetenties een referentiekader gebleken. Dit bron- en referentiemateriaal heeft tot een aantal vaststellingen geleid:

• Leren leren is onderwijskundig bijzonder relevant. Het is de kerntaak van het onderwijs;
• De eindtermen leren leren worden in het eigen vak toegepast meestal zonder overleg met collega’s die andere vakken geven;
• Eindtermen die sterk persoonsgebonden zijn, worden minder nagestreefd. Nochtans zijn de eindtermen leren leren typisch gericht zijn op de persoonlijke groei en de verrijking van de leerlingen. De klemtoon ligt minder op de maatschappelijke integratie en de economische realiteit;
• De leerlijn tussen de leergebiedoverschrijdende eindtermen leren leren uit het basisonderwijs en vakoverschrijdende uit het secundair onderwijs is onvoldoende coherent.

Deze en andere vaststellingen zijn voldoende reden om de onderverdeling van de eindtermen leren leren per graad te bewaren. Maar er zijn ook andere argumenten die het effect van graadgebondenheid verantwoorden:

• Leren leren kleurt bij een twaalfjarige anders in dan bij een achttienjarige. Elke graad heeft immers een leerlingenpopulatie met leerkenmerken die sterk leeftijd- of ontwikkelingsgebonden zijn. De graadgebonden eindtermen respecteren die grenzen Hetzelfde kan gezegd worden van elke schoolcontext; ook hier is er sterke verscheidenheid.In beide gevallen wordt er een beroep gedaan op de deskundigheid van leraren.
• De koppeling van de eindtermen aan de graden is een veilige marge voor leerlingen die van school veranderen maar ook voor beginnende leraren.
• Leren leren is complex en omvat verschillende dimensies: opvattingen over leren, informatieverwerving en –verwerking, probleemoplossing, cognitieve en affectieve regulering van het leerproces, studie- en beroepsgerichte keuzebekwaamheid. Deze eindtermen zijn voor leraren nuttig. Ze lenen er zich toe om leerlingen - met een  eigen leerstijl en leerstrategieën - te observeren en te oriënteren. Om dit laatste te bereiken, is het nodig om de eindtermen leren leren in elk vak na te streven. Maar dat impliceert tegelijk dat er daarnaast in de school een cultuur heerst van over het muurtje van het vak te kijken.

Scholen werken al vele jaren aan vakoverschrijdende eindtermen en er gebeurt heel wat. Het spreekt vanzelf dat het werken aan de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie daarmee rekening houdt. Op die wijze sluit men nauw aan bij het reële schoolleven, wat de herkenbaarheid en dus het draagvlak verhoogt. Alle scholen verschillen immers.

Het volgende deel van de tekst gaat daarvan uit en bouwt erop verder.

Uitvoerige versie
De school kan de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie dus zien als impuls om haar eigen opvoedingsproject opnieuw ter bespreking te stellen.

Soms heeft een school echter ook andere dringende prioriteiten of heeft ze al jarenlang een degelijke werking rond de vakoverschrijdende eindtermen (van de eerste generatie). Misschien wil ze die dynamiek nu niet breken, maar integendeel zoveel mogelijk inzetten op continuïteit. Ook voor die school bieden de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie kansen.

Scholen zullen dus hun doelstellingen bepalen en daarbinnen prioriteiten stellen. Daarbij draagt men er zorg voor dat de gestelde doelen later ook evalueerbaar moeten zijn.

Ordeningskader om doelstellingen te bepalen

Scholen staan voor de opdracht de vakoverschrijdende eindtermen in samenhang te lezen. Dit kan door het leggen van verbinding en het zien van gehelen. Het volgende voorbeeld toont de meerwaarde aan voor de school indien ze - door zelf keuzes te maken in de samenhang – de vakoverschrijdende eindtermen zodanig kan combineren dat hun samenhang in functie staat van het eigen schoolproject. Op die manier kunnen de vakoverschrijdende eindtermen bijdragen aan de verankering van het eigen opvoedingsproject. Leerkrachten zullen er zich beter in terugvinden, waardoor de aanvaarding groeit.

Voorbeeld:

• Citaat eigen opvoedingsproject van de school: We voeden leerlingen op tot verdraagzaamheid en willen hen respect doen krijgen voor de mening van anderen.
• Vakoverschrijdende eindtermen in samenhang gelezen: Leerlingen houden rekening met de situatie, opvattingen en emoties van anderen (stam 5) . Ze gedragen zich respectvol  (stam 18) en doorprikken vooroordelen, stereotypering, ongepaste beïnvloeding en machtsmisbruik (Context3, eindterm6) .

In dit voorbeeld worden twee eindtermen van de stam gecombineerd met een eindterm van een context.

In samenhang lezen kan dus door eindtermen van één of meerdere contexten onderling samen te lezen, door ze te combineren met eindtermen van de stam, enzovoort. De school hoeft zich daartoe overigens niet te beperken: samenhang zoeken met leren leren, ICT, Technisch – technologische vorming, met vakinhouden, met GOK, met items van leerlingenbegeleiding, van taalbeleid, … is zeker ook zinvol en helpt om de vakoverschrijdende eindtermen beleidsmatig te verankeren in de school.

Meer voorbeelden

In samenhang lezen moet voor de school een meerwaarde betekenen. Dat betekent dat de school zaken samenbrengt vanuit wat voor haar essentieel is.

Werken aan de vakoverschrijdende eindtermen en daarbij stam en contexten in samenhang lezen impliceert dus geenszins dat alles met alles zou moeten worden gecombineerd. Een matrix maken van 27 eindtermen uit de stam met 69 eindtermen van de contexten levert 1863 (!) combinaties. Dat is vanzelfsprekend niet de bedoeling. Niet alle combinaties zijn voor de school zinvol.

Er zijn geen voorschriften over welke combinaties moeten gelegd worden. (Zie ook FAQ 18 Departement ondewijs)

Scholen mogen bij hun werking rond de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie graadgebonden eindtermen niet vergeten. Bij leren leren kunnen volgende vragen inspireren.

Scholen hebben echter vaak vragen bij het initiëren en implementeren van hun visie op leren (leren).
 
Veel scholen pakken dit aan door haalbare, korte en lange termijndoelstellingen uit te schrijven in een stappenplan. Ze doen dat al dan niet in samenspraak met externe ondersteuning en begeleiding. De eindtermen leren leren kunnen een impuls zijn tot reflectie over de kwaliteit van het leren.

Bij het uittekenen van een stappenplan is het belangrijk dat de vakoverschrijdende eindtermen leren leren in samenhang gelezen worden, ook met de andere vakoverschrijdende eindtermen. Zo dienen bv. de vier eindtermen onder studie- en beroepsgerichte keuzebekwaamheid gelezen te worden in hun samenhang. De eindterm keuzebekwaamheid krijgt echter in zijn ruimere betekenis ook een plaats in de gemeenschappelijke stam.

De volgende matrix is een hulpmiddel om een voldoende brede en diepe werking op te zetten.

Wanneer het schoolteam acties (‘Acties’ in de brede betekenis van het woord: projecten, lesoverstijgende of lesgebonden activiteiten...) uitwerkt, is het belangrijk na te gaan of de acties gericht zijn op verschillende niveaus. Er zijn activiteiten of projecten nodig die zich richten op het niveau van de individuele leerlingen, de klas, de hele school en haar omgeving.

De acties en projecten werken ook best volgens diverse strategieën.

Een project kan educatief aangepakt worden: individuele leerlingen, de klassen, de hele schoolbevolking of wie met de school te maken heeft zal dan iets ‘leren’ (kennis, nieuwe attitude aanleren en inoefenen) in verband met het behandelde thema.

Wanneer tegelijkertijd in de klas, de school en de omgeving structurele of organisatorische aanpassingen gebeuren, krijgt het project nog meer kans op slagen.

Vaak is het nodig om concrete afspraken te maken (tijdelijke of permanente).

Een school kan dit instrument op elk moment van het beleid gebruiken: de matrix laat toe om een analyse te maken van bestaande activiteiten en/of projecten, of om leemten in het beleid op te sporen. Het is een schoolspecifiek instrument dat voortdurend kan meegroeien naarmate het beleid van de school meer vorm krijgt.

De matrix stelt dus vier werkingsniveaus en drie strategieën voor die aangeven hoe de school een kwaliteitsvol VOETbeleid kan voeren.

Niveau Strategie	Individuele leerling	Klas	School	Omgeving
Educatie
Structurele maatregelen
Afspraken

De school beslist zelf welke acties/projecten/aanpassingen ze opneemt, en houdt hierbij zoveel mogelijk rekening met haar specifieke noden. Een wit vakje in de matrix kan dus zowel betekenen dat het beleid hier een lacune vertoont, of dat het ontbrekende niveau / de ontbrekende strategie niet relevant is voor deze school.
Meer inspirerende referentiekaders

Vooraleer tot de uitvoering van acties over te gaan is het belangrijk dat de school de tijd neemt om haar visie en doelstellingen te concretiseren in een actieplan.

Zij zal daarbij vertrekken van haar concrete beginsituatie: ze doet ook al veel.

De gegevens over een aantal zaken met betrekking tot de vakoverschrijdende eindtermen kunnen in een sterkte – zwakte - analyse geduid worden.

Aandacht hebben voor concrete vragen en van bij het begin incalculeren dat het plan later ook evalueerbaar is.

Prioriteiten bepalen en actieplan opstellen: een duiding (pdf)
Een werkwijze om prioriteiten te bepalen (Powerpoint)
Voorbeelden van actieplannen (pdf)
Enkele reflectievragen bij het ontwikkelen van een actieplan

Vakoverschrijdende eindtermen bij leerlingen bevorderen veronderstelt veel meer dan eenmalige en kortdurende acties. Acties en interventies worden vanzelfsprekend aangepast aan hun doelpubliek.

Leerlingen komen best in de loop van hun schoolloopbaan diverse keren in contact met bepaalde contexten en subthema’s. In een billijke verhouding spreiden over alle graden is dus essentieel. Daarbij is het vanzelfsprekend dat dit telkens op een aangepaste manier gebeurt, naargelang de leeftijd en de context.

Wanneer een school een planning opzet op langere termijn en haar interventies opbouwt naarmate de leerlingen meer vaardigheden verwerven, integreert ze deze thema’s in de schoolloopbaan van haar leerlingen. Ze stelt leerlijnen op. Op die manier wordt de VOETwerking nog beter verankerd.
Inspirerende vragen

Inventariseren (in de betekenis van afzonderlijke eindtermen aanvinken op overzichtslijstjes) is niet geschikt als eerste stap bij de implementatie van de vakoverschrijdende eindtermen van de tweede generatie. Door dat te doen krijgt men geen samenhang. Het kan hoogstens een werkvorm zijn om in de loop van het implementatieproces na te gaan of men geen belangrijke zaken vergeet (dus in het kader van interne kwaliteitscontrole).

Bij de vakoverschrijdende eindtermen van de eerste generatie behoorde inventariseren als eerste stap wel tot de mogelijkheden (men moest de termen immers niet in samenhang lezen) en een aantal scholen heeft dat ook gedaan. Meermaals stond het inventariseren in functie van het verantwoorden.

Ook bij die eerste generatie eindtermen beschouwden sommige scholen het werk ten onrechte als ‘af’ na de inventarisatie (inventariseren als doel), terwijl het echte werk toen eigenlijk nog moest beginnen (inventariseren als middel).

Om in de vakgroep aan de slag te gaan is het belangrijk dat ook de vakverantwoordelijken zich inschrijven in de door de school gestelde doelen en het daarop geënte actieplan.

Binnen die context kan men dan als vakwerkgroep onderzoeken;

• Aan welke vakoverschrijdende eindtermen er op natuurlijke wijze binnen het vak wordt gewerkt vanuit de leerplandoelstellingen en vanuit didactische aanpak;
• Hoe men vanuit een aantal vakken gelijkgericht kan werken aan bepaalde actiepunten;
• Hoe men tot een gemeenschappelijke visie en aanpak kan komen over bv. leren leren.

Het is van essentieel belang dat

• de vakdoelstellingen ‘breed’ worden bekeken (in relatie met doelstellingen die ook in andere vakken en studiegebieden aan bod komen);
• men het perspectief van de hele school (samenhang met pedagogisch project en schoolprojecten) niet uit het oog verliest.

Het resultaat van deze werkwijze kan zijn dat men meer gelijkgericht zal werken in verschillende vakken. Enkele mogelijkheden daartoe:

• Aangeven welke vaardigheden transfereerbaar zijn in andere vakken;
• Onderzoekscompetenties onderling afstemmen (formuleren van de onderzoeksvragen, afspraken rond bronnenselectie, interpreteren van onderzoeksresultaten, rapporteren);
• Nagaan in hoeverre de doelstellingen van verschillende vakken identiek of complementair zijn en of er door samenwerking met een breder perspectief kan gekeken worden (bv. duurzame ontwikkeling).

Het resultaat kan een aanzet zijn om vanuit het eigen vakgebied (dus vanuit de natuurlijke biotoop) vakoverstijgend en in samenhang aan een aantal vakoverschrijdende eindtermen te werken.
Voorbeeld van werkwijze (powerpoint)

De volgende vragen helpen een samenhang zoeken met de vakoverschrijdende eindtermen en plaatsen het werk dat binnen het vak wordt geleverd in het perspectief van de totale schoolwerking. Ze nodigen dus uit om over het muurtje te denken. Vakwerkgroepen kunnen hieruit eventueel een selectie maken en reflecteren over de vragen die aanleunen bij de natuurlijke biotoop van het betrokken vak. De uitgebreide lijst vragen is dus enkel inspirerend bedoeld.

Deel 2 van dit servicedocument brengt inspiratie voor vakgerichte linken.